Mojżesz i jego synowie

Pociąg turkotał i trząsł się. Moses Conitzer i jego syn Rudolf siedzieli w czwartej klasie pociągu na swoich belach płótna pakowego, które wieźli ze sobą do owijania towarów. Byli w drodze na targi do Frankfurtu nad Odrą, aby kupić nowe towary do swojego sklepu z artykułami manufakturowymi. Czwarta klasa była najtańszą klasą pruskiej kolei. Przypominała raczej wagon towarowy niż wagon pasażerski. Nie było przedziałów ani miejsc siedzących. Być może Rudolf mówił. Zachwycał się nowymi wynalazkami epoki przemysłowej. Rozważał, jakie szanse te zmiany oznaczają dla ich własnego interesu. Albo milczeli. Marzyli o przyszłości. O ogłoszeniach w gazetach z przyszłymi ofertami specjalnymi. O niskich cenach. O wielu nowych klientach. Ojciec i syn byli ważni dla późniejszego sukcesu firmy M. Conitzer & Söhne. Ich oszczędność była jednym z filarów, które doprowadziły to przedsięwzięcie do sukcesu.

Przeprowadzka do Jeszewa

Moses Juda Conitzer urodził się w 1820 roku jako czwarte dziecko Arona Israela w Zempelburgu w Prusach Zachodnich. Wraz ze swoim młodszym bratem Alexandrem osiedlił się w 1848 roku we wsi Jeszewo i założył sklep z artykułami manufakturowymi. Jeszewo leży 70 km od Zempelburga. Gdy Moses w 1850 roku poślubił Ernestine Bennheim, jego brat Alexander wyprowadził się i wraz z najmłodszym bratem Oserem założył nowy sklep. Gdy Alexander się ożenił, Oser wyprowadził się i założył trzeci sklep. Moses miał siedmioro dzieci, Alexander dziewięcioro, a Oser również dziewięcioro dzieci, do tego dochodziły jeszcze żony i dziadek. W Jeszewie mieszkało wkrótce 32 Conitzerów [2] i istniały trzy sklepy z artykułami manufakturowymi. Podobno konkurencja nie prowadziła do sporów w rodzinie. Ta jedność rodzinna miała stać się drugim filarem sukcesu koncernu handlowego.

Nowy dom

Pierwszy dom w Jeszewie szybko okazał się zbyt mały dla rosnącej rodziny i trzeba było zbudować nowy. Jednak według autobiografii Rudolfa Conitzera [1] pojawiły się wtedy spory w wiosce. Starzy polscy mieszkańcy próbowali zablokować pozwolenie na budowę, rozpowszechniając plotkę, że Moses nie ma wystarczająco pieniędzy na budowę. Aby udowodnić, że posiada odpowiednie środki finansowe, Moses kupił jeszcze drugą działkę obok pierwszej. Pozwolenia na budowę najwyraźniej nie udało się zablokować, więc Polacy sfinansowali sąsiadowi Mojżesza tani dom bardzo blisko granicy nowej działki, aby jeszcze bardziej utrudnić budowę. Jednak Moses w 1857 roku zbudował nowy dom i rodzina mogła dalej się powiększać. Do trójki już istniejących dzieci — Rudolfa, Sary i Rahel — dołączyło jeszcze czworo kolejnych: Nathan, Alexander, Hermann i Lothar. W nowym domu urządzono pomieszczenie modlitewne, co bardzo ułatwiało życie podczas żydowskich świąt. Ojciec Mojżesza, Aron Israel Conitzer, odmawiał modlitwę. Klienci przychodzili na nabożeństwo do domu Mojżesza Conitzera, a później robili zakupy w sklepie manufakturowym. Jak widać na tym przykładzie, poddanie się najwyraźniej nie było dla Conitzerów opcją. Ta cecha również wkrótce miała okazać się bardzo korzystna.

Cyfrowo opracowany obraz: Moses Juda Conitzer, założyciel M. Conitzer & Söhne [4]

Budowa kolei

W Prusach rewolucja przemysłowa postępowała dalej. Budowano fabryki oraz drogi transportowe prowadzące z fabryk do miast i portów. Towary i surowce musiały być transportowane w sposób wydajny. Chociaż Jeszewo było wsią, rozwój ten miał wpływ na mieszkających tam ludzi, a szczególnie na Mojżesza. Linia pruskiej Kolei Wschodniej z Bydgoszczy do Królewca przebiegała w pobliżu wsi. W czasie budowy potrzebnych było wielu robotników, którzy dobrze zarabiali. Część tych pieniędzy trafiała do sklepu manufakturowego, dzięki czemu także Moses Conitzer korzystał z rozwoju przemysłowego. Mógł rozbudować swój interes, założył gospodarstwo rolne i zbudował kolejny dom czynszowy [1]. W Prusach Zachodnich w tych latach wyjątkowo nie było wojny. Powstało Cesarstwo Niemieckie pod przywództwem Prus. W wojnach o zjednoczenie Niemiec pokonało najpierw w 1864 roku Danię, następnie w 1866 roku Austrię, a w końcu w 1871 roku Francję [8]. Królestwo Prus przekształciło mozaikę księstw w Cesarstwo Niemieckie. Tę zmianę i początek nowej epoki można było odczuć wszędzie. Zniesiono cła, otwarto nowe rynki i nastąpił ogólny wzrost gospodarczy dzięki reparacjom z Francji [6]. Te zmiany były odczuwalne również w portfelu Mojżesza Conitzera. Stawał się coraz pełniejszy. Dzięki swojemu sklepowi manufakturowemu zarobił wystarczająco dużo pieniędzy, aby w 1882 roku umożliwić swoim synom Nathanowi, Alexandrowi i Hermannowi założenie własnego przedsiębiorstwa [5]. Dla niego samego miała z tego wynikać jedynie niewielka renta. Dopóki Moses żył, z pewnością otrzymywał ją punktualnie.

Cyfrowo opracowane zdjęcie z okazji zaręczyn Alexandra Conitzera z Dają Dorotheą Müller około 1890 roku w ogrodzie Mojżesza i Ernestine Conitzer. Na zdjęciu od lewej do prawej widoczni są: Herta Conitzer (później Davis), Sara Flatauer (z domu Conitzer), Lesser Flatauer (?), Ernestine Conitzer (z domu Bennheim), Bruno Marcus, Daja Dorothea Müller, Alexander Conitzer, Moses Conitzer, Arthur Marcus, Ernestine Bieber, Rahel Marcus (z domu Conitzer). Zdjęcie pochodzi z kolekcji Johna Henry’ego Richtera [3] i zostało mu przekazane przez Magaretę Jacoby (z domu Conitzer). Nazwiska pochodzą od Erny Cohn (z domu Conitzer).

M. Conitzer & Söhne

Miało to być nowoczesne dom towarowy. Rudolf już w 1878 roku założył własny dom towarowy w Schwetz [1]. Nathan odbywał praktykę w Osnabrücku i przywiózł stamtąd interesujące nowości, które Rudolf wypróbował w Schwetz. Za towary płacono już tylko gotówką. Kupowanie „na zeszyt” nie było już możliwe. Towary można było oglądać i przymierzać. Nawet zwrot towaru, jeśli wbrew oczekiwaniom nie przypadł do gustu, był możliwy. Zobacz [4] i [5]. Z tym nowym konceptem kupcy w całym Cesarstwie Niemieckim zakładali domy towarowe na wzór wielkich metropolii, takich jak Londyn, Paryż czy Nowy Jork. Rodzina Wertheim otworzyła pierwszy dom towarowy w 1875 roku w Stralsundzie, Rudolph Karstadt w 1881 roku w Wismarze, a Hermann Tietz w 1882 roku w Gerze [7]. Jeszewo było zbyt małe na taki rozwój. Dlatego rodzina przeniosła się dalej do Marienwerder, małego miasta nieco na południe od Gdańska, i w 1882 roku założyła tam pierwszy dom towarowy M. Conitzer & Söhne, stając się częścią wczesnej historii domów towarowych w Niemczech [5]. Moses dał pieniądze i literę M w nazwie. Trzej synowie Nathan, Alexander i Hermann dali drugą część nazwy, pomysł i realizację. Ojciec i matka pomagali za ladą. Dwie dekady później koncern obejmował 22 domy towarowe [4] w całych Niemczech.

Moses Conitzer zmarł 05.02.1902 w Marienwerder i jest pochowany na żydowskim cmentarzu tego miasta [3].