RUDOLF CONITZER – ZAŁOŻYCIEL Z XIX WIEKU

14 maja 1914 r. zachodniopruska gazeta „Die Presse” z Torunia odnotowała, że hrabia Schwanenfeld-Schwerin oraz kupiec Rudolf Conitzer przejmą część kosztów projektu kolei wąskotorowej Laskowice-Świecie [2]. Właściciel domu towarowego i właściciel ziemski, czyli kupiec i szlachcic, chcieli wspólnie sfinansować linię kolejową dla miasta Świecie w Prusach Zachodnich. W tym czasie Rudolf Conitzer miał 63 lata, był właścicielem kilku domów towarowych i członkiem sejmiku powiatowego (Kreistag) w Świeciu.

Z inicjatywy hrabiego von Schwanenfeld-Schwerin z Sartowic projekt kolei wąskotorowej zostaje poddany przeróbce. Powstałe w ten sposób koszty przejmują w przeważającej części hrabia Schwanenfeld i kupiec Rudolf Conitzer.

Cytat z gazety „Die Presse, Ostmärkische Tageszeitung, Thorner Presse” wydanej 14.05.1914, patrz [2]

Rudolf Conitzer przyszedł na świat 8 maja 1851 r. w Jeżewie, małej wiosce w Prusach Zachodnich. Jego ojciec Moses Conitzer i matka Ernestine Bennheim właśnie się pobrali. Nazwali go Robert. Imię to stracił jednak na rzecz opery „Robert Diabeł” Giacomo Meyerbeera [4]. Po tym, jak jego matka obejrzała operę, zaczął nazywać się Rudolf. Ponieważ w Jeżewie nie było szkoły średniej, udał się najpierw do Tucholi, aby wraz ze swoimi kuzynami Louisem Jakobem¹ i Hermannem Tuchlerem uczęszczać do prywatnej szkoły żydowskiej. Mieszkał u wuja. Później przeniósł się do Świecia do innego wuja i tam uczęszczał do szkoły miejskiej (Bürgerschule).

W wieku 13 lat przyjął bar micwę (został konfirmowany)² i tym samym stał się dorosły. Opuścił Jeżewo i udał się na naukę zawodu do Inowrocławia (niem. Hohensalza) do kupca Jacobsohna. Jeden z właścicieli nazwał go „ptaszkiem handlowym” (Kommerzienvogel). U Jacobsohna wytrzymał cztery tygodnie, po czym wrócił do rodziców do Jeżewa. Jak pisał Rudolf Conitzer w swojej biografii [1], rodzice pilnie potrzebowali jego pomocy w rodzinnym sklepie, dlatego musiał przerwać naukę. Jednak w ciągu tych czterech tygodni praktyki zdobył wystarczającą wiedzę, by przeorganizować sklep ojca zgodnie z najnowszymi zasadami handlowymi.

Jego ojciec, Moses Conitzer, był teraz jego mistrzem – a może Rudolf był nim sam dla siebie. W każdym razie Rudolf otrzymywał od ojca coraz większą odpowiedzialność i uczył się fachu kupieckiego w rodzinnym Jeżewie. Ojciec ufał Rudolfowi i tym samym intuicyjnie wybrał właściwy program edukacji dla syna. Rudolf bowiem nie tylko zreorganizował sklep, ale także założył sad owocowy według surowych zasad geometrycznych i wraz z parobkiem prowadził gospodarstwo rolne. Przy okazji zarabiał pieniądze jako rzecznik ludowy, udzielając porad potrzebującym – na przykład mężczyźnie, który nie dogadywał się już z żoną i chciał rozwodu, ale nie mógł zrezygnować ze swojej części domu. Rudolf poradził mu, aby zaciągnął długi pod zastaw domu i ich nie spłacał. Dochód z licytacji komorniczej on i żona mogli potem podzielić między siebie. Rudolf otrzymał kilka procent wypłaconej kwoty. W ten sposób powoli budował swój majątek. Później poświęcił się pośrednictwu w wysyłaniu polskich robotników do serca Rzeszy Niemieckiej. Dokładne okoliczności można przeczytać w jego autobiografii [1].

Po 27 latach uznał, że wystarczająco dużo zreorganizował i zbudował dla ojca, i mógł przenieść się 13 kilometrów dalej, aby w 1878 r. w Świeciu otworzyć za własne pieniądze sklep pod nazwą Kaufhaus Rud. Conitzer. Podobnie jak w przypadku domu towarowego w Kwidzynie, który cztery lata później mieli założyć jego ojciec i bracia, postawił na stałe ceny i płatność gotówką. Jego bracia Nathan i Alexander bazowali później na doświadczeniach Rudolfa, otwierając z ojcem Mosesem pierwszy dom towarowy M. Conitzer & Söhne w Kwidzynie (niem. Marienwerder). Rudolf pomagał im przede wszystkim radami, na przykład wybierając lokalizację pierwszego domu towarowego i negocjując umowę najmu.

W swoim domu towarowym zatrudniał początkowo jednego pracownika i jednego ucznia. Ponadto jego siostra Rahel pomagała w sklepie i w gospodarstwie domowym, do którego należał również jego młodszy brat Lothar, uczęszczający do gimnazjum w Świeciu, by zostać lekarzem. Dom towarowy prosperował dobrze i Rudolf musiał zatrudniać coraz więcej personelu. W tamtym czasie personel był żywiony w domu pracodawcy, co Rudolf skłoniło do wniosku: musi się pilnie ożenić. Jego dom wymagał lepszej organizacji i zarządzania. Po tym, jak jego pierwsze zaręczyny zostały zerwane, z kilku stron polecano Rudolfowi córkę handlarza zbożem Dobrynskiego. Rosa Dobrynski i Rudolf pobrali się w 1880 r., mieli dwoje dzieci: Alfreda i Käthe. Dom towarowy nadal rósł i po 36 latach oraz 11 przebudowach posiadał centralne ogrzewanie, 12 witryn wystawowych, świetlik w środku i instalację oświetleniową. Kaufhaus Rud. Conitzer zatrudniał 40 pracowników i był największym w mieście. Rudolf miał nawet czas na podróże i spędził z żoną wakacje w Egipcie.

Rud. Conitzer [ogłoszenie], w: Der Gesellige: Graudenzer Zeitung, 14.03.1897

Kiedy Rudolf otwierał swój dom towarowy, Rzesza Niemiecka znajdowała się w fazie rozkwitu. Ugruntowywała się industrializacja. W 1878 r. w Świeciu mieszkało około 6000 osób [7], Polaków i Niemców. Miasto leżało jednak poza centrami wzrostu, takimi jak Zagłębie Ruhry czy Śląsk, ponieważ w Świeciu było bardzo niewiele czynników bezpośrednio sprzyjających uprzemysłowieniu. Nie było węgla, rudy żelaza ani innych interesujących surowców. Istniało rolnictwo, a przede wszystkim uprawa buraków cukrowych. Z tego powodu w Świeciu powstała cukrownia, w której Rudolf Conitzer miał swoje udziały [1]. Dodatkowo w 1888 r. do Świecia dotarła kolej. Mieszkańcy Świecia i okolic chcieli doświadczać zmian niesionych przez nowoczesność także w życiu codziennym, na przykład poprzez noszenie najnowszej mody z metropolii takich jak Berlin czy Paryż, dlatego dom towarowy działał dobrze i mógł być wielokrotnie rozbudowywany.

Dom towarowy Rud. Conitzer w Świeciu, źródło: Kwidzyn Marienwerder – Łukasz Rzepczyński, link: https://kwidzyn-muzeum-lukasz.blogspot.com/2012/02/m-conitzer-sohne-cz-4.html

W 1909 r. Rudolf opuścił Świecie i przeniósł się do Berlina. Tam miał wraz z bratem Alexandrem kierować centralą zakupową całego koncernu Conitzer, do którego należał jego dom towarowy, domy towarowe M. Conitzer & Söhne jego braci Nathana, Alexandra i Herrmanna oraz inne sklepy Conitzer & Co jego kuzynów. Burmistrz Świecia poprosił go potem o zachowanie drugiego miejsca zamieszkania w Świeciu, aby mógł pozostać radnym powiatowym i inwestować pieniądze we wspomnianą wyżej kolej wąskotorową. Dodatkowo zadbał o park miejski, szkołę handlową i zakupił dla miasta łódź motorową, która mogła przewozić ludzi przez Wisłę do Chełmna (niem. Culm) [1]. W 1913 r. założył w Bydgoszczy (niem. Bromberg) jedną z największych filii M. Conitzer & Söhne [1]. Jego syn Alfred miał kierować tym domem towarowym, miał on jednak inny plan – ożenił się z Erną Struck w Berlinie i tam zamieszkał.

Dom towarowy M. Conitzer & Söhne w Bydgoszczy (niem. Bromberg), źródło: archive.org, link: https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.pocz_0008_242655

Po pierwszej wojnie światowej domy towarowe w Świeciu i Bydgoszczy zostały wydzierżawione. Ten ostatni został przekazany polskim kupcom Chudzinskiemu i Maciejewskiemu [5]. Świecie, podobnie jak Bydgoszcz, stało się polskie, a Niemcom uniemożliwiono dalsze prowadzenie interesów w Polsce. Rudolf zachował jedynie miejsce zamieszkania w Berlinie. Niestety polscy kupcy nie odnieśli sukcesu i kilka lat później wypowiedzieli umowę dzierżawy [6]. W związku z tym w 1929 r. musiał sprzedać dom towarowy w Świeciu za jedną trzecią jego wartości [1]. Jego ukochana żona Rosa zmarła niestety w 1919 r. Rudolf mieszkał samotnie w Berlinie, blisko swoich dzieci i trojga wnucząt. Pod względem gospodarczym uczestniczył w zakładaniu kolejnych filii M. Conitzer & Söhne w Friedrichshagen oraz przy wejściu do domu towarowego w Hildesheim. Nadal aktywnie działał w zarządzie spółki zakupowej Webwaren AG w Berlinie. Rudolf Conitzer zmarł 20.09.1932 r. w wieku 81 lat w Berlinie. Spoczywa wraz z żoną Rosą na cmentarzu żydowskim Weissensee w Berlinie.

Grób Rudolfa i Rosy Conitzer na cmentarzu żydowskim w Berlinie Weissensee, źródło: Valentina Holt (2025)

Kolej wąskotorowa ze Świecia do Laskowic nigdy nie została zbudowana. To, czy Rudolf Conitzer i hrabia von Schwanenfeld-Schwerin znali się osobiście, nie zostało niestety przekazane. Synowie obu mężczyzn musieli później cierpieć pod rządami narodowych socjalistów. Syn hrabiego był częścią spisku przeciwko Hitlerowi, który w 1944 r. przeprowadził nieudany zamach. Hrabia Ulrich von Schwanenfeld-Schwerin został stracony [8]. Syn żydowskiego kupca, Alfred Conitzer, uciekł w 1941 r. przed narodowymi socjalistami do Boliwii.

Rudolf Conitzer pozostawił nam swoje wspomnienia [1], za co można go tylko chwalić. W Świeciu do dziś można znaleźć ślady Rudolfa Conitzera. Budynek domu towarowego wciąż stoi.

Dawny dom towarowy Rud. Conitzer w Świeciu, źródło: Valentina Holt (2025)